सजीव सृष्टी – The Living World
(सजीव सृष्टीची वैशिष्ट्ये, लक्षणे व उपयोग / सजीव सृष्टि)
सजीवांची ७ प्रमुख लक्षणे (वाढ, श्वसन, उत्सर्जन, चेतनाक्षमता, प्रजनन, ठरावीक आयुष्यमान व पेशीमय रचना), अमिबासारखे एकपेशीय सूक्ष्मजीव आणि उपयुक्त व अपायकारक सजीवांचा सविस्तर वैज्ञानिक अभ्यास!
सजीवांचे पुनरुत्पादन व जगण्याची लढाई सिम्युलेटर (PhET Lab)
👉 प्रयोग कसा करावा: सजीवांमध्ये प्रजनन (Reproduction) कसे होते, पिढ्यान्-पिढ्या नवीन सजीव कसे जन्माला येतात आणि वातावरणातील अन्न व भक्षकांशी (Predators) जुळवून घेत सजीव कसे टिकून राहतात हे प्रत्यक्ष अनुभवा!
PhET Interactive Simulations, University of Colorado Boulder (CC BY-NC 4.0).
सजीव सृष्टी वर्गीकरण आव्हान (Living World Sorter)
खालील सजीवांना योग्य गटात (उपयुक्त, अपायकारक किंवा एकपेशीय) ड्रॅग करा किंवा टॅप करा!
अन्न, औषध व शेतीसाठी फायदेशीर असणारे सजीव.
रोग पसरवणारे, विषारी वनस्पती व कीटक.
फक्त एकाच पेशीने शरीर चालणारे सूक्ष्मजीव.
सजीवांची ७ प्रमुख लक्षणे (7 Characteristics of Living Things)
१. वाढ (Growth)
• सजीव लहानाचे मोठे होतात.
• प्राण्यांची वाढ ठरावीक काळापर्यंत होते; वनस्पतींची वाढ जिवंत असेपर्यंत होत राहते.
२. श्वसन (Respiration)
• ऑक्सिजन शरीरात घेणे व $CO_2$ बाहेर टाकणे.
• प्राणी फुप्फुसे, कल्ले किंवा त्वचेने श्वसन करतात; वनस्पती पानांवरील सूक्ष्म छिद्रांनी (पर्णरंध्रे).
३. उत्सर्जन (Excretion)
• नको असलेले निरुपयोगी उत्सर्ग पदार्थ शरीराबाहेर टाकण्याची क्रिया.
• वनस्पतींमध्ये पानगळ, डिंक, राळ व बाष्प स्वरूपात उत्सर्जन होते.
४. चेतनाक्षमता व हालचाल
• चेतना (Stimulus): घडलेली घटना.
• प्रतिसाद (Response): सजीवाने दिलेली प्रतिक्रिया (उदा. लाजाळूच्या पानांना स्पर्श करताच मिटणे).
५. प्रजनन (Reproduction)
• स्वतःसारखा दुसरा जीव निर्माण करणे.
• पक्षी अंडी घालतात; सस्तन प्राणी पिल्लांना जन्म देतात; वनस्पती बिया व कलमांनी वाढतात.
६. ठरावीक आयुष्यमान
• सजीवांचा जन्म, वाढ, पुनरुत्पादन आणि शेवटी मृत्यू होतो.
• गॅलापागोस कासव: १७० वर्षे!
• मे-फ्लाय (Mayfly): १ तास ते २४ तास!
७. पेशीमय रचना (Cellular Structure)
• सजीव पेशींचे बनलेले असतात. पेशी हे सजीवांचे रचनात्मक व कार्यात्मक एकक आहे.
• एकपेशीय सजीव: अमिबा, पॅरामेशियम (Amoeba, Paramoecium).
• बहुपेशीय सजीव: मानव, हत्ती, वडाचे झाड, झुरळ (Multicellular).
सजीव सृष्टी सखोल अभ्यास नोट्स
१. चेतनाक्षमता म्हणजे काय? (What is Responsiveness to Stimuli?)
भोवताली घडलेली कोणतीही घटना म्हणजे चेतना (Stimulus) आणि त्यामुळे सजीवाने केलेली हालचाल म्हणजे प्रतिसाद (Response) होय. चेतनेला प्रतिसाद देण्याच्या क्षमतेला चेतनाक्षमता म्हणतात.
• उदाहरणे: लाजाळूच्या (Touch-me-not / Mimosa) पानांना हात लावताच पाने मिटतात; डोळ्यांवर अचानक प्रखर प्रकाश पडल्यास पापण्या मिटतात; खिडकीजवळ ठेवलेले कुंडीतील रोपटे सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने झुकते.
२. वनस्पतींमधील उत्सर्जन आणि अळूची पाने (Excretion in Plants)
प्राण्यांप्रमाणे वनस्पतींना विसर्जनासाठी स्वतंत्र उत्सर्जक अवयव नसतात.
• वनस्पती पानांमध्ये नको असलेले पदार्थ साठवून ठेवतात आणि पानगळीच्या वेळी ते गळून पडतात.
• बाभूळ, शेवगा यांसारख्या झाडांच्या खोडावर डिंक (Gum) बाहेर पडतो; हा वनस्पतीचा उत्सर्ग पदार्थ आहे.
• अळूची पाने (Colocasia): अळूच्या पानांची भाजी करताना हाताला खाज सुटते, कारण त्यांच्या पेशींमध्ये कॅल्शियम ऑक्झॅलेटचे टोकदार सुईसारखे स्फटिक साठलेले असतात.
३. उपयुक्त आणि अपायकारक सजीव (Useful vs. Harmful Organisms)
• अन्न व औषधे: मेथी, बटाटा, आंबा; अडुळसा, तुळस, बेहेडा, शतावरी, हिरडा.
• प्राणी: कुत्रा (रक्षण), गाय-म्हैस (दूध), घोडा-बैल (वाहतूक/शेती), गांडूळ (खत निर्मिती).
• रोगप्रसारक: डास (मलेरिया/डेंग्यू), माशा (कॉलरा), उंदीर-घुशी (धान्याची नासाडी/प्लेग).
• विषारी वनस्पती: धोतरा, गाजरगवत (ॲलर्जी), अमरवेल, खाजकुहिली.
२५ प्रश्न ऑनलाइन सराव परीक्षा (Master Quiz)
प्रत्येक प्रश्नाचे योग्य उत्तर निवडून त्वरित निकाल व सविस्तर स्पष्टीकरण पहा: